Sociaal & Maatschappelijk , Eten & Drinken

Heren mit heerns

De haringuitdeling in Niekerk

In Niekerk wordt jaarlijks gratis haring uitgedeeld onder de bevolking. En dat al sinds de vijftiende eeuw. Het gebruik gaat terug op de laatste wil van Menno Jeltema (1420-1476).

Heren mit heerns
Vat met haringen. - Foto: Claus Ableiter

Eeuwigdurende verplichting

De voogdij van het Pepergasthuis kocht in 1979 de 'eeuwigdurende verplichting' af. Echte armen waren er in de begunstigde dorpen – door de snelle groei van de welvaartsstaat in de twintigste eeuw –immers niet meer. Rond de uitdeling hing bovendien een sfeer van bedeling en de belangstelling voor het ritueel was tanende.

Met de afkoopsom die het Pepergasthuis betaalde, werd de Menno Jeltema Stichting opgericht. Die zou voortaan de uitdeling van haring voortzetten. Met de rente op het geldbedrag kon de jaarlijkse vis worden bekostigd.  Bovendien deed de RABO-bank Zuidelijk Westerkwartier in 1995 een gift om de continuïteit van het gebruik voor de toekomst te waarborgen.

De uitdeling heeft nog steeds plaats op de woensdag voor Pasen, bij de hervormde kerk van Niekerk. Vrijwilligers verzorgen de verstrekking van zo'n 750 haringen.

Jeltema, een inwoner van Niekerk, maakte zijn testament in 1473 op in de Sint-Maartenskerk in de stad Groningen, bij het altaar voor Johannes de Doper. Tot de begunstigden behoorden een aantal geestelijke instellingen. De schenker had daarbij uiteraard zijn zieleheil op het oog.

Het klooster Ten Hoorn, even ten zuiden van Stad, ontving na zijn verscheiden in 1476 20 gulden, evenals het Olde Convent. Dat laatste, een vrouwenklooster aan de Oude Ebbingestraat, had bezittingen bij Niekerk. Mogelijk bestond er tussen Jeltema en deze Geestelijke Maagden daarom al een lange relatie.

Eigen grond, 16 grazen land (=circa 7,5 hectare) liet de Niekerker na aan het Sint Geertruidgasthuis, vanwege de ligging aan de Peperstraat beter bekend als het Pepergasthuis. Voorwaarde was wel dat deze instelling jaarlijks in de vastentijd een ton haring zou schenken om die te verdelen onder de arme inwoners van Niekerk, Oldekerk en Faan. En zulks geschiedde, meer dan vijfhonderd jaar lang.

Haringuitreiking, ca. 1950-1960. - Foto: RHC Groninger Archieven
Haringuitreiking, ca. 1950-1960. - Foto: RHC Groninger Archieven

Levend

De traditie is nog steeds levend, mede omdat ze een aantal impulsen kreeg. Ten eerste wordt het evenement als 'eigen' gevoeld door de inwoners van Niekerk, Oldekerk en Faan nadat de oude gemeente Oldekerk opging in het groter verband van de gemeente Grootegast. Een niet te verwaarlozen stimulans was ook het aanbieden van het schoonmaken van de haring ter plekke, waarvoor overigens wel vijftig cent betaald moet worden. Tot slot zal ook bewustwording van de ouderdom van het gebruik, en de moeite om dit in stand te houden, een rol spelen.

 De traditie heeft inmiddels dus nieuwe drijfveren gekregen. Wie zou er inmiddels nog bidden voor het zielenheil van Menno Jeltema? De PKN van Niekerk, Oldekerk en Faan onderkent in het ritueel nog wel een geestelijke lading. Op zijn website schrijft het kerkgenootschap: 'Het is voor ons in deze tijd een symbool om de gedachte van solidariteit met mensen die niets hebben in stand te houden. Daarom is het goed dat jaarlijks veel mensen deelnemen aan deze traditie'.

Een serieuze bedreiging voor de traditie dateert van vrij recente datum. Een medewerker van de Voedsel en Waren Autoriteit (de oude Keuringsdienst van Waren) bezocht in 2005 de uitdeling met een thermometer. De haringen zouden voortaan met een koelwagen moeten worden vervoerd.

Beeld

Sinds 1983 staat in Niekerk op de hoek Aldringastraat-Zandumerweg het beeld 'De Haringeters' van beeldhouwer Harm Blanken.

Bronnen

Paul Spapens, ‘Haring uitdelen: armenzorg in Niekerk, Oldekerk en Faan’ in: Folklore is onvoltooid verleden tijd (2005) p. 34-37

F.J. Bakker, Bedelorden en begijnen in de stad Groningen tot 1594 (Assen 1988)

Egbert van der Werff, Sint Geertruidsgasthuis, 1405-2005 (Groningen 2005)

Reacties

Nog geen reacties

Reageer
  • Wordt niet openbaar gemaakt