Geloof & Bijgeloof

Heiligen op de klei

Wie door Groningen toert, heeft niet het idee dat de Reformatie ooit heeft plaats gehad. Afgaande op de namen van de kerken tenminste. De meeste middeleeuwse kerkgebouwen dragen weer de naam van hun oorspronkelijke katholieke patroonheilige.

Heiligen op de klei

Gewelfschildering in de Groninger Martinikerk van de patroonheilige van de kerk, de Heilige Martinus van Tours. Foto Stichting Oude Groninger Kerken.

Patroonheilige

In het katholieke geloof kunnen heiligen, vaak martelaren die voor hun geloof zijn gestorven, in de hemel bidden voor gelovigen. Zij kunnen voorspraak vragen bij God, om invloed uit te oefenen op het leven op aarde. Heiligen kunnen te hulp worden geroepen bij gevaar of ziekte, of hiertegen juist beschermen. Iedere heilige, vaak herkenbaar aan zijn of haar attributen, heeft zijn eigen ‘werkterrein’. Bij de wijding van een kerkgebouw werd de bescherming ervan toevertrouwd aan een patroonheilige. Zijn of haar naam was dan ook aan de kerk verbonden.

Reformatie

Na de Reformatie werd Groningen overwegend calvinistisch en was het gedaan met de speciale status van heiligen. Na verloop van tijd werd vaak vergeten welke schutspatroon aan een kerk was verbonden. Natuurlijk zijn er uitzonderingen die de regel bevestigen. Dat zijn ook niet de minste: de Martinikerk in Stad bleef nadrukkelijk naar de patroonheilige genoemd, net als de Vituskerk in Winschoten of de Nicolaikerk in Appingedam.

Terug naar het begin

Opvallend genoeg kregen veel kerken in de vorige eeuw hun oude naam weer terug. Dat heeft ongetwijfeld te maken met het benadrukken van de eigen identiteit, zowel van kerk als dorp. Bovendien werd het middeleeuwse, katholieke gebruik van de kerken in deze periode weer zichtbaar door de vele restauraties. Daarbij kwamen schilderingen en zaken die herinneren aan de mis weer in het zicht, na eeuwen bedekt te zijn geweest.

Op zoek naar de vaak vergeten patroonheilige kunnen verschillende bronnen worden gebruikt: oorkonden, muurschilderingen, afbeeldingen op klokken of pastoorszegels – liefst in combinatie om zekerheid te krijgen.

<p>De kerk van Holwierde: eerst Stefanuskerk, toen naamloos, daarna Nicolaaskerk en nu weer Stefanuskerk. Foto C.S. Booms, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.</p>

De kerk van Holwierde: eerst Stefanuskerk, toen naamloos, daarna Nicolaaskerk en nu weer Stefanuskerk. Foto C.S. Booms, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

<p>Het bordje Jacobikerk op de Dionysiuskerk van Uithuizen. Foto <a href="http://reliwiki.nl">reliwiki.nl</a>.</p>

Het bordje Jacobikerk op de Dionysiuskerk van Uithuizen. Foto reliwiki.nl.

Verwarring

Bij het opdiepen van de naam van de oorspronkelijke heilige gaat het ook wel eens mis. Zo veranderde de kerk van Holwierde in 2003 van Nicolaaskerk in Stefanuskerk: Nicolaas bleek een verkeerde keuze want hij was juist de beschermheilige van de verdwenen kapel van Hoogwatum, even buiten het dorp.
De kerk van Uithuizen werd in de tweede helft van de vorige eeuw Jacobikerk genoemd, tot ontdekt werd dat de heilige Dionysius de echte patroon was. De namen Jacobikerk en Dionysiuskerk worden nu enigszins verwarrend naast elkaar gebruikt – op het bord bij de ingang prijkt nog de oude nieuwe naam.
In Leermens ligt de zaak nog complexer. De Donatuskerk daar wordt verondersteld te zijn gewijd aan Donatus van Reims, maar dit moet Donatus van Arezzo zijn, zo blijkt uit een vijftiende-eeuws misboek. Gelukkig kan de schroevendraaier daar in de gereedschapskist blijven.

Bronnen:

O.D.J. Roemeling, Heiligen en Heren. Studies over het parochiewezen in het Noorden van Nederland vóór 1600 (Leeuwarden 2013).

O.D.J. Roemeling, ‘Van Uithuizen naar Saint-Denis: niet Jacobus maar Dionysius patroonheilige van de kerk van Uithuizen’, Groninger kerken 18 (2001) nr. 2, p. 48-51.

Kees Kuiken, ‘Leermens herdacht: memoriecultuur in Fivelgo vóór 1594’, Groninger Kerken 31 (2014) nr. 2, 33-40.

Reacties

Nog geen reacties

Reageer
  • Wordt niet openbaar gemaakt