Sociaal & Maatschappelijk , Vermaak & Feest

De Leekster Tak

Vanaf het midden van de negentiende eeuw tot in de jaren tachtig van de twintigste eeuw konden schaatsers, die over het bevroren Leekster Meer het dorp Leek bereikten, de Leekster Tak halen. Men deed dit op de terugweg van een schaatstocht vanuit Friesland naar de stad Groningen. Inwoners van Leek maakten en verkochten de bontgekleurde papieren bloementakken. De tak werd bij de schaatser op de kleding genaaid of op de hoed bevestigd. De takken werden meestal door Leekster vrouwen vervaardigd. De basis van de tak was een wilgentakje van ongeveer twintig centimeter ofwel metaaldraad en werd omwikkeld met rood en groen crêpepapier waarop uit sitspapier gemaakte bloemen werden bevestigd.

De Leekster Tak

Ereteken

De Leekster Tak werd door de schaatsers als een ereteken beschouwd, dat gekocht werd omdat men een schaatsprestatie had geleverd. Men was er trots op. Het was doorgaans geen ongevaarlijke tocht over het Leekstermeer, met wakken en gaten. Daarom werd de Leekster Tak als een zegeteken gezien. Voor de inwoners van Leek waren de takken tevens een welkome bijverdienste tijdens de wintermaanden.

Veel is over de Leekster Tak geromantiseerd: hij zou geluk brengen, de Tak maakte verstoorde liefdesverhoudingen weer goed. Maar aan de tak werd ook rampspoed toegeschreven, hierin zal de ballade van de verdronken boerendochter zeker een rol hebben gespeeld

De verdronken boerendochter

De algemeen bekende naam is Leekster Tak. In de literatuur komen we voor het eerst een verwijzing naar de Tak als 'Leke-blom' tegen in de Friese ballade 'De Winter fen 1620 yn it Wetterlân' (1830) van de hand van de Grouwse huisarts Eeltsje Halbertsma (1797-1858). De ballade verhaalt van het droevige einde van boerendochter Marije die tijdens een schaatstocht in het Leekstermeer verdronk. Een van de coupletten heet 'Liekeblommen' waarin te lezen is dat het arme meisje op haar jakje een 'De Liekeblom' droeg. 'Bloem van De Leek', het dorp Leek werd vroeger algemeen aangeduid als De Leke of De Leek. Er zijn diverse Nederlandse vertalingen gemaakt van de ballade, dat een van de vertalers voor 'Lijkbloem' koos is gezien de strekking van de ballade begrijpelijk. In het Gronings spreekt men van 'Laiksterstroek' of 'Laikstertak'.

Oorsprong

Over de oorsprong van de Leekster Tak zijn de meningen verdeeld, de papieren Tak zou een vervanging zijn van een hulsttakje met rode bessen die in Leek werd gehaald door schaatsenrijders. In zijn Aardrijkskundige Woordenboek over de Nederlanden schrijft de auteur Abraham Jacob van der Aa in 1846:

'Des Winters komen de schaatsenrijders, uit alle oorden van het gewest, zelfs ook in groote menigte van Friesland, hier een bezoek afleggen, en keeren dan, met de zogenaamde Leeksterstruiken van veelkleurig papier en klatergoud op den hoed versierd, in groote groepen terug. Eertijds bestond dit in een takje hulst, met diens roode bessen. (...) Het is merkwaardig, dat dit de eenige plaats is, waar het verkoopen van zulke struiken gebruikelijk is'.

In 1841 werden er duizenden papieren bloemtakken verkocht.

In een brief gedateerd 30 juli 1954, geschreven door de toen 80-jarige oud-gemeentesecretaris J. Sijbolts te Leek wordt vermeld dat de oudste nog levende Leeksters (80-90 jarigen) zich nog kunnen herinneren dat vroeger in plaats van papieren Leekstertakken nog hulsttakken werden verkocht, die rondom het "burchtje" Tedema groeiden. Maar toen deze hulstplanten nagenoeg geplunderd waren door de takkenmakers ging men over op de papieren versie. De Leekster Tak werd tot 1963 verkocht.

Het Fries museum heeft een ongedateerd schilderij in bruikleen van schilder Christopher Bisschop (1828-1904) waarop een jongeman in Hindelooper kostuum, met op zijn jas een uit papier vervaardigde Leekster Tak.

Niet alleen recreatie

Schaatstochten waren vroeger lang niet altijd creatief van aard. In een tijd waarin men zich slechts te voet, per paard, trekschuit of rijtuig kon verplaatsen, was schaatsen een goedkoop middel om zich over grotere afstanden te verplaatsen. Men kon op (verre) familiebezoek gaan, naar de kerk etc. De plattelandsjeugd kon op de schaats de stad Groningen bezoeken en op de terugweg deed men Leek aan, en kocht men een Leekster Tak. Tot in de 19e eeuw breidde Leekstermeer zich 's winters behoorlijk uit, niet alleen de lage gebieden rond Leek stonden onder water, het water kwam zelfs tot aan de stad Groningen.

De laatste Leekster Tak en hergebruik van de Tak

Voor het laatst werden in 1963 nog op het ijs kleurige papieren Leekster Takken aangeboden. Ondertussen was de naam Leekster Tak veelvuldig gebruikt voor allerlei zaken en gebeurtenissen. De in 1871 opgerichte IJsvereniging "Leek" organiserde op 13 januari 1876 de eerste schaatswedstrijd. De eerste prijs was een 100 gulden en een 'echte Leekster Tak', effengroen, voorzien van koralen en een zilveren tak. Ook in latere jaren deelde de IJsvereniging zilveren takken uit bij schaatswedstrijden. De winnaar bij de dames kreeg een broche in de vorm van een hulsttakje.

In 1909 konden deelnamers aan een concours voor fanfare- en harmoniekorpsen als eerste prijs een Leekster Tak winnen. In 1912 werd te Leek een gouden Leekster Tak uitgereikt tijdens een zangconcours. Een gouden Leekster Tak werd uitgereikt tijdens een springconcours in 1922. De mooiste etalage kreeg een Leekster Tak, de gymnastiekvereniging van Leek deelde Leekster Takken uit, de beste foto werd beloond met een Leekster Tak. In de jaren zestig van de vorige eeuw werden Leekster Tak wandeltochten gehouden. Kortom het werd bijna een prestatie om de Leekster Tak niet te winnen. In 1921 componeerde Jac. Kalma de Leekster Tak-Marsch.

Organisaties en verenigingen vernoemden zich naar de Leekster Tak, zoals een in 1921 opgerichte Leekster Toneelvereniging en de in 1925 opgerichte busmaatschappij van J. Venema te Leek kreeg later de naam N.V. 'De Leekster Tak'. Dat het zelfs zo ver kwam dat een winkelcentrum te Leek de naam 'Leekster Tak' kreeg wordt door S. T. Th Holman in zijn boek 'De Leekster Tak' ten zeerste betreurd.

Eerherstel

In 1979 besloot het College van Burgemeesters en Wethouders van Leek de Leekster Tak weer in ere herstellen. De naam werd verbonden aan een penning, in zilver en brons, ontworpen door de kunstenaar M. van Rooyen. Niet jaarlijks, maar zo mogelijk wel op 11 november, zou de penning worden uitgereikt aan 'een persoon of instelling die zich zodanig verdienstelijk heeft gemaakt dat de gemeente Leek daarvan langdurig of intensief van heeft kunnen profiteren'. Bij voorkeur wordt de penning 'uitgereikt aan een persoon of instelling van buiten de gemeente Leek die als dank voor de bewezen diensten 'De Leekster Tak' mag komen halen'. Zo is in deze nieuwe vorm het gebruik 'de Leekster Tak halen' weer teruggekeerd.

Bronnen

www.openluchtmuseum.nl/ontdek-het-museum/collectie-voorwerpen/object-van-de-maand/leekster-tak/
De Leekster Tak door S.J.Th. Homan (1989, Uitgever?)
Toal en Taiken 2013 nummer 5 blz 263-266: Jur Engels, De Leekser Tak  Laiksterstroek of Likeblom.

1
1
Foto: Collectie Nederlands Openluchtmuseum
1
Foto: Collectie Nederlands Openluchtmuseum

Reacties

Nog geen reacties

Reageer
  • Wordt niet openbaar gemaakt