Vermaak & Feest

Van De Arabier en een schreeuwertje

Stad-Groninger draaiorgels

Geen instrument lijkt zoveel gemengde gevoelens op te roepen als een draaiorgel. Mensen lopen er met een grote boog omheen óf ze blijven juist even staan voor de aanstekelijke melodieën die het complete orkest op wielen weet te produceren. Het oog wordt eveneens rijkelijk bediend door de vrolijke kleuren en beweeglijke beelden op het orgelfront. Ja ja, ‘Tulpen uit Amsterdam’… maar het is ook de stad Groningen die een naam hoog heeft te houden als het om draaiorgels gaat.

Van De Arabier en een schreeuwertje

Draaiorgel De Arabier, Stationsweg ca. 1965.

<p>Elpee met muziek gespeeld op draaiorgel De Arabier.</p>

Elpee met muziek gespeeld op draaiorgel De Arabier.

Arabier

De draaiorgelfaam van Groningen stoelt voornamelijk op De Arabier, van 1952 tot 1977 het ‘stadsorgel’ van Groningen. Het draaiorgel, gebouwd omstreeks 1925, was eigendom van de Amsterdamse firma Perlee, maar werd in deze periode geëxploiteerd door Stadjer Hendrik Elderman.

Buiten de Groningse straten waren de klanken van de Arabier eveneens een bekend geluid. Met het instrument werden diverse grammofoonplaten opgenomen, met als een van de onbetwiste toppers de elpee ‘Ons Grönnens Laand’ uit 1961. Ook was de muziek van het draaiorgel geregeld te horen op de RONO, de voorloper van Radio Noord. De heer Elderman ging met het orgel bovendien regelmatig op tournee. Zo speelde hij in 1955 in Londen voor de ‘Queen Mum’.  

Na het overlijden van de Elderman verhuisde de Arabier weer naar de hoofdstad. Sinds 2008 is ze te zien – en horen – in het Utrechtse Museum van Speelklok tot Pierement. Een opmerkelijk tussendoortje: Michael Jackson zag in 1996 het orgel spelen op Schiphol en zou naar verluidt een bod van 1 miljoen dollar hebben gedaan. Het was niet genoeg om chimpansee Bubbles met een centenbakje aan een zinvolle dagbesteding te helpen. In 2009, op de honderdste geboortedag van Elderman, was De Arabier even terug in Stad. Bij menig Stadjer haalde het orgel jeugdherinneringen naar boven. ‘Ik las in de krant dat ie zou komen. Ik moest er van huilen’, liet een geëmotioneerde toeschouwster in de Herestraat weten.

<p>Leerlingen van de Tine Marcusschool bewonderen De Arabier. Ossenmarkt, ca. 1958. Foto: Margriet Toppen.</p>

Leerlingen van de Tine Marcusschool bewonderen De Arabier. Ossenmarkt, ca. 1958. Foto: Margriet Toppen.

Pronkjewails

Na het vertrek van De Arabier was de Stad niet orgelloos. Het draaiorgel Martinistad, van het echtpaar Van der Vorst, was er nog regelmatig te horen. Daar kwam in 1977 een tweede orgel bij, de Pronkjewail. Deze was omstreeks 1970 gebouwd door E.F. van Polen, die het instrument op concoursen al eens had laten spelen; nu ging hij er ook de straat mee op. Van Polen deed in 1980 afstand van de Pronkjewail; uiteindelijk belandde die in Engeland. Nog een aantal jaren liep Van Polen met een ‘nieuw’ orgel, de Broadway, dat midden jaren tachtig in Haarlem terecht zou komen.

Een tweede Pronkjewail kwam er in de jaren negentig. Stadjer Karel Bosma – oud-eigenaar van onder meer de cafés De Coaster en De Pijp in de Gelkingestraat – kocht in 1989 het orgel de Dromedaris, waarmee hij door Groningen trok. De naam kon hem echter niet bekoren; Seth Gaaikema suggereerde toen om het draaiorgel Pronkjewail te dopen, hetgeen geschiedde.

Stadsorgel

De Pronkjewail (II) is tegenwoordig het ‘officiële’ stadsorgel van Groningen. Nadat orgelman Bosma in 2009 vanwege gezondheidsproblemen met zijn werk moest stoppen, belandde de Pronkjewail op Marktplaats. Jacques Wallage kocht het draaiorgel van de giften die hij ontving bij zijn afscheid als burgemeester en schonk het aan de gemeente. Het werd bespeeld door gemeentelijk orgeldraaier Marcel Eissens, medewerker van de Milieudienst, tot diens plotselinge overlijden in september 2017.

De Pronkjewail kreeg in 2014 een grote opknapbeurt. Eissens indertijd over deze opknapbeurt: 'Het draaiorgel was eerst een schreeuwertje, maar is door deze renovatie volwassen geworden. Hij laat nog mooiere en zwaardere klanken horen'. Ook de bedrijfsvoering van de orgelman is met zijn tijd meegegaan. Mensen die geen kleingeld bij de hand (zeggen te) hebben, kunnen sinds een jaar of wat ook met ‘plastic’ betalen.

Bronnen:

‘Draaiorgel laat herinneringen herleven’, Dagblad van het Noorden, 21 augustus 2009.

‘De Arabier. Haal ons Groninger orgel terug naar de stad’, Dagblad van het Noorden, 27 juli 2007.

http://www.depronkjewail.nl/

http://hendrikarabier.blogspot.nl/

http://www.rtvnoord.nl/nieuws/132214/Draaiorgel-Pronkjewail-is-geen-schreeuwertje-meer

https://groninganus.wordpress.com/2017/09/27/kinderen-van-de-tine-marcusschool/

Reacties

Nog geen reacties

Reageer
  • Wordt niet openbaar gemaakt