Eten & Drinken

Fladderak

Borrelpraat over een drankje

'Typisch Gronings'. Dat predicaat hangt tegenwoordig aan de citroenbrandewijn fladderak. Maar is dat wel terecht?

Fladderak

Fladderak van Hooghoudt. Foto: Jan Glas, met dank aan drankenspeciaalzaak Van Erp in de stad.

Feit is dat distilleerderij Hooghoudt de laatste industriële producent van fladderak is. Toen dit Groninger bedrijf in 1997 dreigde de productie te staken, stak een storm(pje) aan protesten de kop op. De aandacht deed kennelijk de verkoop goed. Tot de dag van vandaag heeft Hooghoudt het drankje in zijn assortiment. Vooral als streekproduct doet fladderak het goed. Het vermeende typisch Groningse aspect inspireerde bakker Olinga uit Bierum zelfs tot het bakken van een Groninger koek met fladderaksmaak.

<p>Advertentie in het Nieuwsblad van het Noorden in 1937.</p>

Advertentie in het Nieuwsblad van het Noorden in 1937.

Niet Gronings

Dat het met dat 'typisch Gronings' wel losloopt, wijst een klein onderzoekje in oude kranten meteen al uit. Vanaf eind negentiende, begin twintigste eeuw voerden meerdere distilleerderijen fladderak (ook wel gespeld als fladderac) in hun assortiment, van Rotterdam tot Amsterdam, Sneek, Helmond, Tilburg en – inderdaad – Groningen.

Drankenhandel Van Erp, gevestigd in de Kromme Elleboog in Stad, adverteerde in de jaren twintig met 'Groninger fladderak'. Maar dat gegeven maakt van fladderak nog geen Gronings drankje. Mogelijk was alleen de receptuur in deze provincie iets anders, of dacht Van Erp op deze wijze zijn klanten meer aan te spreken. Overtuigender was het geweest als één van de vele andere aanbieders fladderak als Groninger specialiteit had aangeprezen. Maar daarvan is geen sprake.

Wat opvalt is dat het aantal advertenties voor fladderak na de Tweede Wereldoorlog flink afneemt. Datzelfde geldt dan uiteraard voor het aantal aanbieders. Ook bij Hooghoudt, de laatste aanbieder, was de fladderak niet heel populair meer, tot het moment dat de productiestop werd aangekondigd. In juni 1997 werd er nog maar 13 liter verkocht.  

Naam

Wat ongetwijfeld bijdraagt aan de charme en aantrekkingskracht van fladderak is de opvallende naam. Ook daarover doet de nodige borrelpraat de ronde.

'Fladderak is genoemd naar de familienaam van een Groningse belastingophaler uit Onderdendam', zo meldt Wikipedia stellig. Aan deze wijdverbreide bewering ligt het Nieuw Groninger Woordenboek van K. ter Laan ten grondslag. Daarin staat: 'De drank zou genoemd zijn naar een Rijksontvanger te Onderdendam'. In alle naschrijverij in boekjes en op internet is de nuancering 'zou genoemd zijn' volledig verdwenen. Dat geldt ook voor de mysterieuze belastingontvanger: in archiefbronnen is hij nog niet getraceerd.

Ook een tweede vermeende naamgever van fladderak, op het internet minstens net zo populair als zijn Onderdendamster bijna naamgenoot, is ene Anthonie van Fladerack(en) die zich eveneens kenmerkt door onvindbaarheid. Hij zou in 1572 dit drankje 'bedacht' hebben. Of deze Van Fladeracken een Groninger was, wordt doorgaans in het midden gelaten, evenals de vraag waar hij in de zestiende eeuw de hand wist te leggen op voldoende toch echt niet inheemse citroenen.

De naam is dus niet te herleiden op een persoon, maar waarop dan wel? Siemon Reker, voormalig hoogleraar Gronings, wijst in een column van zijn hand op een artikel (helaas zonder nadere bronvermelding) waarin iemand veronderstelt dat fladderak mogelijk terug gaat op flacid arrac, een slappe drank. Opvallend is het dan wel dat het woord fladderac in het Engels taalgebied niet lijkt voor te komen.

De laatste ronde

Om dit stukje toch een beetje samen te vatten: het is erg onwaarschijnlijk dat fladderak een typisch Gronings drankje is. Het Groninger gezegde 'Ale proat is gain fladderak' is daarentegen onbetwist waar. Hopelijk verkoopt Hooghoudt nog tot in lengte van jaren zijn fladderak. En die koek van bakkerij Olinga is prima te eten.

Bronnen

K. ter Laan, Nieuw Groninger Woordenboek (Groningen 1929/ 2e druk 1952).

'Actie: red de Groninger fladderak', Nieuwsblad van het Noorden, 5 augustus 1997.

'Run op fladderak overdondert Hooghoudt', Nieuwsblad van het Noorden, 8 augustus 1997.

Siemon Reker, 'Fladderak': http://www.rug.nl/research/groningertaalencultuur/taalinmedia/fladderak

<p>&#39;Hoogholtje, Groninger Fladderak. Foto: Jan Glas</p>

'Hoogholtje, Groninger Fladderak. Foto: Jan Glas

Reacties

Nog geen reacties

Reageer
  • Wordt niet openbaar gemaakt